آیا زبان ترکی صحیح است یا زبان آذری ؟

آیا زبان ترکی صحیح است یا زبان آذری ؟

سیدجواد میری، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است. میری تأملات ویژه‌ ای درباره ایران و جغرافیای سیاسی این کشور داشته و حاصل کارش کتاب‌هایی مانند «تحولات قفقاز شمالی و تأثیرات آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، « ایران فرهنگی: فرصت‌ ها و چالش‌ های ایران در تاتارستان» و «نگاهی مردم‌ شناسانه به چین و روسیه در جغرافیای سیاسی ایران» است.
میری همچنین معتقد است که باید در شناخت هویت ایرانی به زبان‌های ایرانی توجه شود و در این‌ باره سرمایه‌ گذاری‌ های لازم به عمل آید. در همین راستا میری معتقد است که باید حضور زبان ترکی در ایران را به رسمیت شناخت و این زبان پیشینه‌ای طولانی در قوام هویت ایرانی دارد. در ادامه مشروح گفت‌ و گو با میری را می‌خوانید، پس با پرتال رنگی همراه باشید.

زبان‌های زیادی در ایران وجود دارد؛ اما آیا در ایران زبان ترکی هم داریم و می‌ توانیم از تاریخ ادبیات ترکی در ایران صحبت کنیم ؟

اساسا چرا باید پرسشی درباره سابقه زبان ترکی در ایران داشته باشیم ؟ امروزه در فضای فکری ایران برخی از فعالان در حوزه زبان و ادبیات فارسی، زبان‌ شناسی و تاریخ ایران مدعی هستند که تجربه زیسته ایرانیان تنها به زبان فارسی بیان شده است؛ اما آن پیش‌ فرضی که محققان فارسی‌ گرا یا فارسی‌ محور مطرح کرده‌اند، درست است؟ آیا تاریخ و پیشینه‌ای برای زبان‌ های دیگر در ایران مانند ترکی، کردی، ارمنی، گرجی، عربی و لری وجود ندارد؟ یا در درازنای تاریخ تنها زبان فارسی به ثبت تجربه زیسته ایرانی پرداخته است؟ من در این گفت‌ و گو می‌خواهم به زبان ترکی بپردازم و بگویم برای مطالعه هویت و ملیت ایرانی، باید به این زبان در کنار زبان‌ های دیگر پرداخت.
برخی معتقدند که مردم آذربایجان به ترکی صحبت نمی‌ کنند و چندی پیش آقای ناصر همرنگ در روزنامه «شرق» نوشته است: «در زبان کنونی آذربایجان منطق فکری‌ ای که به‌عنوان پس‌ زمینه ذهنی گویش‌ وران کارکرد دارد، از یک چار چوب هند و اروپایی و ایرانی بهره می‌گیرد، نه چیز دیگر، به بیان ساده‌ تر نقشه اولیه‌ ای که گویش‌ وران آذربایجانی برای پیاده‌ کردن در ساختمان جمله‌ ها و ترکیب‌ بندی‌ های اسمی و همچنین فعل‌ها و صفت‌ها در گویش روزانه خود به کار می‌ برند، به طور کامل با ساختار و اندام‌ های جمله‌ سازی در زبان‌ های هند و اروپایی و زبان‌ های ایرانی مطابقت و سازگاری دارد، نه گروه زبان‌ های ترکی». این مطلب اشاره دارد که زبان مردم آذربایجان اساسا ترکی نیست. این مطلب را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ 
این مطلب بسیار جالبی است؛ به این دلیل که درست نظر محفلی را که من ‌آن را «محفل آذریون» می‌خوانم، بیان می‌ کند. این محفل تلاش دارد بگوید ایران ترک ندارد. در این محفل اصرار شدیدی است که زبان ترکی را به آذری تقلیل دهند و بگویند این زبان یک گویش است؛ در حالی‌ که اگر کسی به ترکستان شرقی تا سیبری و آسیای مرکزی و صغیر سفر کند و حتی شامات و عراق، خیلی زود متوجه خواهد شد که زبان مشترکی استفاده می‌شود و مخرج مشترک این زبان‌ ها واحد است. اگر به چارچوب افعال و صفت‌ ها در این زبان نگاه کرده و به مشاهدات میدانی در مناطق یاد شده توجه کنیم، خواهیم دانست که زبان در آذربایجانِ ایران، ترکی است. از آنجا که برخی در ایران اصرار دارند با رویکردی متفاوت به زبان نگاه کنند، مسئله زبان را به یک‌ سری مسائل فرعی تقلیل می‌دهند. این جمع اصرار دارد که واقعیتی اجتماعی را نبیند. این گروه پیوست فرهنگی را قبول ندارد. این سیاست‌ گذاری‌ نیست که قوام ملیت ایران را تضمین می‌ کند؛ بلکه این پیوستگی‌ های فرهنگی موجود است. روزگاری در ایران تفکیک نژادی وجود داشت؛ اما امروز به یکپارچگی نژادی تبدیل شده است. ما امروز زبان‌ های متفاوتی در ایران داریم و نیاز نداریم تحقیر زبانی انجام داده و زبان‌ های دیگر را چنانچه در یادداشتی که ذکر کردید، اجق وجق بخوانیم. این رویکرد مبتنی بر نوعی ناآگاهی از هویت ملی است. هویت ملی بحثی جامعه‌ شناختی و مبتنی بر پیوست فرهنگی است.
خیلی از دوستان اصرار دارند که این زبان فارسی بوده که در تاریخ باعث قوام سرزمین ما شده است و همچنین تجربه زیسته ما به زبان فارسی بوده است که این با تاریخ همخوانی ندارد. اوج تاریخ ایران در دوران هخامنشی بوده که قوام‌ دهنده وحدت سرزمینی زبان فارسی نبوده و زبان سریانی یونانی و زبان‌ های دیگر هم حضور داشته‌اند که در دیوان‌‌سالاری حکومتی استفاده می‌ شده‌ اند. اقوام در ایران به زبان‌ های متعددی صحبت می‌کردند و تا پیش از اسلام زبان فارسی زبان مشترک در میان ایرانیان نبود. در کنار زبان فارسی زبان‌های دیگری هم بوده‌اند که ادبیات غنی‌ ای دارند و اگر امروز از آنها اطلاع نداریم و به آنها نمی‌ پردازیم، به این معنی نیست که تاریخچه‌ای ندارند.
تاریخ زبان ترکی با لهجه خاص آن در ایران را دست‌ کم از قرن دوازدهم میلادی و یکی، دو قرن فاصله با فردوسی می‌توانیم به صورت مستند پیگیری کنیم. شاعرانی مانند شیخ عزالدین حسن‌ اوغلو اسفراینی متخلص به «حسن‌ اوغلو» در آن دوره و بعد قاضی برهان‌ الدین شعر ترکی سروده‌اند. بعد از آن در اوج تفکر عرفانی که در پهنه ایران‌ زمین شکل گرفته است و در قالب نحله‌ های مختلف گسترش یافته ما در زبان ترکی به افرادی مانند عماد‌ الدین نسیمی در قرن چهارم هجری برخورد می‌کنیم. در اوج این تفکر یکی از بزرگ‌ ترین شاعران و ادبای ایران که به ترکی شعر سروده است و همچنین توانسته حکومت نوین ایران را تأسیس کند، شاه اسماعیل صفوی متخلص به ختایی است که دیوانش به تازگی در نزدیک به ۵٠٠ صفحه چاپ شده است. وی مضامین عرفانی را به زبان ترکی در قرن ١۵ و ١۶ میلادی به اوج رسانید. باید پرسید چرا وقتی صحبت از تاریخ ادبیات ایران می‌شود، اشاره‌ ای به این افراد نمی‌ شود، گویی اینها اصلا در ایران نبوده‌اند. شاعران ترکی به شاه‌ اسماعیل ختم نمی‌ شوند و با قاسم انوار و محمد فضولی که به فارسی، ترکی و عربی شعر هایی در حوزه دین و عرفان سروده‌اند و در ١۶۴٠ میلادی با قوسی‌ تبریزی و واحد در دوران معاصر با شهریار ادامه می‌ یابند. برخی معتقدند ادبیات ترکی فقط خود را در شعر بسط داده است و مانند فارسی در نثر حضور ندارد، در حالی‌ که این پیش‌ فرض هم نادرست است و نشان می‌ دهد محققان ما از تاریخ سرزمین ایران و ادبیات غنی زبا‌ن‌ های دیگر غافل هستند و اطلاعی ندارند. درباره ادبیات نوشتاری در زبان ترکی افسانه دده قورقود، کوراوغلو، اصلی و کرم، آرزی و قنبر، عاشیق غریب و قوچاق نبی را داریم و ادبیات شفاهی در ترکی نیز بسیار غنی است و می‌توان به آغی‌لار و لای لالار که جزء فولکلور ترکی هستند، اشاره کرد. اینکه ما نتوانسته‌ ایم از این میراث غنی استفاده کنیم، به این معنا نیست که مضامین نازل هستند و نمی‌ توانند در عرصه ادبیات مطرح شوند. در ادبیات نثر ترکی باید به نمایش‌ نامه‌ هایی که به زبان ترکی نوشته شده اشاره کنیم که به دوران معاصر باز می‌ گردد و در این‌ باره باید به نوشته‌ های میرزا فتحعلی آخوندزاده و فیلم‌ هایی که به این زبان ساخته شده است اشاره کرد. پیش‌ فرض فضای آکادمیک که به‌ صورت غالب در رویکردهای ادبی، تاریخی، زبان‌ شناختی و متولیان زبان فارسی در فرهنگستان دیده می‌شود این است که در زبان‌ های دیگر ایران‌ زمین هیچ نوشته مکتوبی نیست و چون نیست قابل عرضه هم نیستند. برخی هم معتقدند اگر ما دو واحد دانشگاهی برای این زبان‌ها بگذاریم، محتوایی برای تدریس وجود ندارد و باید این زبان‌ها را به موزه سپرد. زبان‌ها فراتر از دولت ملت‌ ها حضور دارند و ما شاهدیم زبان فارسی در افغانستان و تاجیکستان هم استفاده می‌شود.
ادعایی وجود دارد که زبان آذری، زبانی جدا از ترکی است؛ اما آیا از متونی که در این زبان تدوین شده است، در کشورهای ترک‌ زبان استفاده می‌شود؟
من جامعه‌ شناسی هستم که درباره حوزه اقوام و ملت‌ ها کار کرده‌ام؛ اگر کسی مقداری یا یک واحد زبان ترکی خوانده باشد یا زبان مادری‌ اش ترکی باشد، به‌ سادگی خواهد دید که مشترکات زبانی میان زبان مردم آذربایجان و زبان ترکی چقدر زیاد است و نمی‌ توانیم بگوییم زبانی که در آذربایجان استفاده می‌شود آذری است و زبانی که در استانبول و ارومچی چین استفاده می‌شود زبان دیگری است. اگر فرد مقداری انصاف داشته باشد و برای مثال در مسجد کاشغر یا بازار آنکاران و قازان حضور داشته باشد، خواهد دید می‌ توانند با همین زبان ارتباط برقرار کنند و همین نشان می‌ دهد این زبان ترکی است و مشاهدات عینی درباره این زبان نافی مفروضات محفل آذریون است. آیا مراد ما از این بحث این است که یک ملت ترک در برابر ملت ایران درست کنیم؟ و بحث کمونیست‌ ها و چپی‌ ها در قبل از انقلاب را مطرح کنیم که ایران کشوری است با ملل مختلف؟ نه، ما در ایران یک ملت داریم که ملت ایران است؛ ملت ایرانی مساوی است با همه اقوام، زبان‌ ها، ادیان و فرهنگ‌ هایی که در ایران زندگی می‌ کنند و همه این زبان‌ ها و فرهنگ‌ ها جزئی از ایران هستند و نمی‌ توانیم بگوییم ترکی و کردی غیر ایرانی هستند. ما نمی‌خواهیم ملت دیگری را در داخل ملت ایران مطرح کنیم. کسانی که چنین مسئله‌ ای را مطرح می‌ کنند، به حقوق در ساختار ملی و بین‌ المللی آن التفات ندارند. همچنین از نظر فرهنگی ما در منطقه بنا به دلایل مختلف فرهنگ مشترکی داریم. جهان اسلام مؤلفه‌ ها و عناصری درست کرده که پیوست فرهنگی ایجاد کرده است. حال اگر اندیشمندان نتوانستند از این پیوست فرهنگی بهره‌ برداری ملموس و مؤثری بکنند، به دلایل نقص تاریخی و آگاه‌ نبودن و استعمار زدگیِ افکار و ذهنیت‌ های ماست. ما باید بدانیم در داخل ایران ملیت و قومیت دو مقوله متفاوت است. وقتی ما از دولت ملت‌ ها صحبت می‌ کنیم، نمی‌ توانیم از ملت‌ ها صحبت کنیم و همچنین ما نمی‌توانیم اشتراک ترک‌ های ایران و کشورهای دیگر را نادیده بگیریم. امروز در افغانستان، پاکستان و ایران، قوم بلوچ وجود دارد یا زبان فارسی در افغانستان، تاجیکستان و قسمت‌ هایی از ازبکستان و ترکمنستان و شبه‌ قاره هند به کار می‌ رود که این نشان می‌دهد زبان‌ ها فارغ از دولت ملت‌ ها گسترش یافته و برای مثال علامه اقبال لاهوری یکی از شاگردان برجسته معاصر فارسی در هند بوده است.

مطالب مرتبط

3 نظر

  1. عادل

    یاشاسین
    درود
    من خودم یک ترک زادۀ پارسی زبان هستم و کاملا با این مسأله که اشتراکات زبانهای ترکی بیشتر از تفاوتهاشون هست موافقم و اگر تفاوتی هست بیشتر در لغت وجود داره تا ساختار و معتقدم همونطور که زبان نباید عامل دسته بندی و به اصطلاح من نژادپرستی مخفی بشه در عین حال نباید ارزشهای هیچ زبانی رو نادیده گرفت که باز به اصطلاح من یکی از مصادیق نادیده گرفتن حق و دروغ محصوب میشه البته نباید نادیده گرفت که جهت گیری بعضی عزیزان و استفاده از زبان به عنوان سلاح سیاسی و نژادپرستی به جای (تنها) وسیلۀ ارتباط انسانها، در به خطر انداختن موقعیت زبانشون بی تأثیر نبوده.

    پاسخ
  2. آزاد

    ممنون از مطلب مفیدتون ، اگر ما کشور متحد میخواهیم باید به زبان و فرهنگ اقوام دیگر نیز احترام بگذاریم ، آنها هم حق دارند از زبان و فرهنگشان محافظت کنند

    پاسخ

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.